Zofia Zygmuntowna Dzierżyńska

 
 
 
 
 
Po powrocie do Rosji pracowała w Ludowym Komisariacie Oświaty zajmując się polską sekcją mniejszości narodowych, była sekretarzem polskiego biura propagandy i agitacji w 1920 roku. Jej praca nie ograniczała się jedynie do obowiązków służbowych. W swoim mieszkaniu stworzyła biuro doradcze, do którego przychodzili często dawni jej polscy towarzysze, jak Adolf Warski, Edward Próchniak czy Stefania Przedecka. Było wówczas gwarno, wesoło.
 
W wolnych chwilach grała na fortepianie stojącym w mieszkaniu. Jej słuchacze zachwycali się jej wykonaniem Chopina, Beethovena, Czajkowskiego czy Szumana. Po powrocie do Moskwy pracowała jako instruktor w Wydziale Szkolnym Ludowego Komisariatu Oświaty, a po niedługim czasie przeniosła się do Wydziału Oświaty Polskiego Komisariatu przy Komisariacie Ludowym do Spraw Narodowościowych, gdzie zajmowała kierownicze stanowisko. Następnie w ramach reorganizacji utworzono pod wydziały oświaty różnych narodowości w Wydziale Mniejszości Narodowych Komisariatu Oświaty RFSRR, którym kierował Feliks Kon. Od 1920 roku objęła funkcję sekretarza Biura Polskiego Wydziału Agitacji i propagandy KC RKP(b).
 
W 1926 roku pochowała męża. Trzy lata później, jesienią 1929 roku, do jej mieszkania wprowadził się Adolf Warski, który zrzekł się immunitetu poselskiego w Polsce i wyjechał do Moskwy. Mieszkał tam do 1931 roku, kiedy dostał własne mieszkanie. Zofia  pracowała w Instytucie Naukowym im. Marksa-Engelsa-Lenina. Od 1937 roku była pracownikiem Międzynarodówki Komunistycznej.
Zofia Dzierżyńska z wnukami Teodorem i Feliksem
W 1946 roku przeszła na emeryturę. Ze swoim przyrodnim bratem Czesławem nie miała kontaktu zarówno przed wojną jak i w jej trakcie. Dopiero po wojnie dotarła do niej informacja, że Czesław zginął w obozie zagłady w Oświęcimiu. Rodzony brat Zofii, Stanisław studiował matematykę. Zamieszkał w Lublinie, gdzie pracował w lubelskiej Izbie miar i Wag, nauczał również matematyki w dwóch lubelskich szkołach średnich.
 
Zofia Dzierżyńska 1948 rok
 
Zofia Dzierżyńska prawie do samej śmierci była aktywna zawodowo. Wiele pracowała nad tekstami partyjnymi, tłumaczeniami, brała udział w licznych spotkaniach z delegacjami krajowymi i zagranicznymi, często opowiadała o życiu jej męża przytaczając najciekawsze epizody. Pod koniec życia udało jej się napisać i wydać wspomnienia opisujące własne życie i czas, jaki spędziła u boku Feliksa. Jej rewolucyjną drogę, zmagania, więzienia, okres emigracji oraz powrót do Rosji. W „Latach wielkich bojów” przedstawiła Feliksa w zupełnie nowym, bardzo osobistym świetle, z którego bije wręcz nieograniczona aprobata, wspólny ideowy cel, a znając miłosne katorgi Feliksa, również wyrozumiałość.
Zofia Dzierżyńska 1951 rok
 
Przez wiele lat opiniowała zbierane wspomnienia o Feliksie Dzierżyńskim oraz wszelkie publikacje z nim związane. Jej zdanie kończyło temat. Była bardzo krytyczna wobec wydanych dla młodzieży „Opowiadań o Feliksie Dzierżyńskim” wytykając autorowi wiele przebarwień, nieścisłości i nieprawdy zawartej w opisywanych przez niego epizodach życia bohatera książki. W wyniku jej decyzji nie wydano w Polsce drugiego tomu opowiadań o Dzierżyńskim Jurija Germana.
 
Brała udział w przygotowaniach do obchodów 25-tej rocznicy śmierci Feliksa Dzierżyńskiego.
Do 1953 roku mieszkała na Kremlu. Po ogłoszeniu przez Chruszczowa „O kulcie jednostki i jego następstwach” podsumowując krwawy okres błędów i wypaczeń stalinowskich, przeprowadziła się do mieszkania w Leninskich górach[1]. Jej aktywność ograniczały wciąż pogarszające się problemy z oczami. W końcu całkowicie straciła wzrok. Zmarła 27 lutego 1968 roku w Moskwie. Przeżyła swojego męża i syna.
 
Nagrobek Zofii Dzierżyńskiej

[1]           N. Zienkowicz, Elita. Najbliżsi krewni, Olma-Press Zwiezdnyi Mir, Moskwa 2005, s.112
Copyright ©2017 Zoltan Fordos All Rights Reserved.